حسن طهرانی مقدم کیست/ داستان مردی که پروژه موشکی را به مأموریت زندگی‌اش تبدیل کرد
خبرآنلاین– حسن طهرانی‌مقدم از فرماندهان سپاه پاسداران در دوران جنگ ایران و عراق بود که نامش بیش از هر چیز با شکل‌گیری و توسعه توان موشکی ایران گره خورده است؛ فرمانده‌ای که فعالیت نظامی خود را از واحد اطلاعات سپاه آغاز کرد، در جنگ به سازماندهی توپخانه پرداخت و پس از آن بخش مهمی از عمر حرفهای خود را صرف توسعه برنامه موشکی و خودکفایی دفاعی کرد.
حسن طهرانی‌مقدم ششم آبان ۱۳۳۸ در محله سرچشمه تهران به دنیا آمد. او در خانواده‌ای بزرگ شد که پدرش، محمود طهرانی‌مقدم، خیاط بود. خانواده پس از مدتی از سرچشمه به محله‌های شکوفه و بهارستان نقل مکان کردند و طهرانی‌مقدم دوران کودکی و تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در همین مناطق گذراند. حضور در مسجد زینب کبری(س) سرچشمه نیز از بخش‌های مهم سال‌های نوجوانی او بود. او در این مسجد با فعالیت‌های مذهبی و گروه‌های فرهنگی آشنا شد و همراه برادرانش در گروه سرود مسجد فعالیت کرد؛ گروهی که بنا بر روایت‌های منتشرشده، در مراسم استقبال از امام خمینی(ره) در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ در فرودگاه مهرآباد نیز حضور داشت.
طهرانی‌مقدم پس از پایان دوره متوسطه در رشته صنایع با گرایش برش قطعات صنعتی، در مدرسه عالی تکنیکیوم نفیسی پذیرفته شد و در سال ۱۳۵۸ نیز در مقطع کارشناسی مهندسی صنایع ادامه تحصیل داد. هم‌زمان با اوج‌گیری انقلاب اسلامی، به فعالیت‌های انقلابی پیوست. روایت‌های منتشرشده از آن دوره از مشارکت او و دوستانش در ساخت نارنجک‌های دستی و فعالیت‌های خیابانی در روزهای منتهی به پیروزی انقلاب حکایت دارد.
از اطلاعات سپاه تا تأسیس توپخانه
با پیروزی انقلاب اسلامی و شکل‌گیری سپاه پاسداران، طهرانی‌مقدم به این نهاد پیوست. او در تیرماه ۱۳۵۹ و در ۲۱ سالگی فعالیت خود را در بخش اطلاعات منطقه ۳ سپاه شمال آغاز کرد. با شروع جنگ ایران و عراق در شهریور همان سال، مسیر فعالیت او نیز به سمت حوزه نظامی تغییر کرد. تجربه جنگ در ماه‌های نخست، کمبود تجهیزات و ضعف آتش پشتیبانی نیروهای ایرانی را به یکی از مسائل جدی جبهه‌ها تبدیل کرده بود.
پس از عملیات ثامن‌الائمه در مهرماه ۱۳۶۰، طهرانی‌مقدم به ضرورت سازماندهی آتش پشتیبانی پی برد. او در پاییز همان سال طرحی برای ساماندهی آتش‌های خمپاره‌ای سپاه تهیه کرد و آن را به حسن باقری ارائه داد. این طرح زمینه شکل‌گیری ساختار منسجم‌تری برای توپخانه سپاه را فراهم کرد و طهرانی‌مقدم به‌عنوان فرمانده توپخانه سپاه منصوب شد.
تأسیس توپخانه سپاه در شرایطی انجام شد که نیروهای ایرانی در آغاز جنگ از نظر تجهیزات و سازماندهی توپخانه با محدودیت‌های قابل توجهی مواجه بودند. طهرانی‌مقدم در این دوره به دنبال ایجاد ساختاری بود که بتواند آتش پشتیبانی را از حالت پراکنده خارج کند و در عملیات‌های مختلف به‌صورت سازمان‌یافته به کار بگیرد. تجربه این دوره، مقدمه ورود او به حوزه‌ای شد که بعدها به مهم‌ترین بخش کارنامه نظامی‌اش تبدیل شد: موشک.
تغییر مسیر از توپخانه به موشک
در جریان جنگ، نیاز به برخورداری از سلاح‌هایی با برد بیشتر و توانایی هدف قرار دادن عمق مواضع عراق، اهمیت توسعه توان موشکی را برای فرماندهان ایرانی افزایش داد. در آن مقطع، ایران برای تأمین موشک و تجهیزات مرتبط به منابع خارجی وابستگی داشت و محدودیت‌های ناشی از جنگ و شرایط سیاسی، دسترسی به این تجهیزات را دشوار می‌کرد.
در آبان ۱۳۶۲ مأموریت راه‌اندازی و سازماندهی فرماندهی موشکی زمین به زمین سپاه به طهرانی‌مقدم واگذار شد. او در این مسئولیت، مأموریت داشت تجربه توپخانه را به حوزه موشکی منتقل کند و ساختاری برای استفاده از موشک‌های زمین به زمین ایجاد کند. در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک ایران به سمت کرکوک شلیک شد؛ رویدادی که در روایت‌های مربوط به تاریخ برنامه موشکی ایران به‌عنوان یکی از نقاط آغازین این مسیر ثبت شده است.
طهرانی‌مقدم در سال ۱۳۶۴، پس از تشکیل نیروهای سه‌گانه سپاه، به فرماندهی موشکی نیروی هوایی سپاه منصوب شد. از این مقطع به بعد، فعالیت او از استفاده عملیاتی از موشک‌ها فراتر رفت و موضوع تولید، تعمیر، توسعه و دستیابی به دانش فنی این تجهیزات به یکی از محورهای اصلی کارش تبدیل شد. گزارش‌های منتشرشده درباره زندگی او، سال ۱۳۶۵ را از مقاطع مهم تلاش برای کاهش وابستگی خارجی و حرکت به سمت ایجاد توان داخلی در حوزه موشکی معرفی می‌کنند.
مأموریت خودکفایی و توسعه برنامه موشکی
پس از پایان جنگ، فعالیت طهرانی‌مقدم در حوزه موشکی متوقف نشد. برخلاف دوره جنگ که نیازهای عملیاتی و فوری تعیین‌کننده بخش مهمی از فعالیت‌ها بود، در سال‌های پس از جنگ تمرکز بیشتری بر ایجاد زیرساخت‌های فنی، تربیت نیروی متخصص و توسعه ظرفیت‌های داخلی قرار گرفت. هدف اصلی این بود که توان موشکی کشور صرفاً به خرید تجهیزات یا دریافت فناوری از خارج وابسته نباشد.
در روایت‌های مربوط به فعالیت‌های او، همکاری با متخصصان داخلی، استفاده از ظرفیت دانشگاهی و ایجاد مجموعه‌های تحقیقاتی و صنعتی از جمله محورهای اصلی این دوره عنوان شده است. طهرانی‌مقدم تلاش داشت برنامه موشکی را از یک مجموعه عملیاتی محدود به ساختاری متکی بر تحقیق و توسعه تبدیل کند. در همین چارچوب، پروژه‌های مختلفی برای توسعه موشک‌های ایرانی دنبال شد و نام او با برنامه‌هایی مانند نازعات و شهاب پیوند خورد.
بر اساس روایت‌های منتشرشده، دستیابی به موشک نازعات در سال ۱۳۶۶ یکی از مراحل اولیه این مسیر بود. در سال‌های بعد نیز توسعه خانواده موشک‌های شهاب در دستور کار قرار گرفت. در این میان، شهاب ۳ به‌عنوان یکی از پروژه‌های مهم برنامه موشکی ایران شناخته می‌شود که روند توسعه آن در اواخر دهه ۱۳۷۰ به مراحل مهمی رسید.
طهرانی‌مقدم در اول مهر ۱۳۸۴ به‌عنوان جانشین فرمانده نیروی هوایی سپاه منصوب شد. یک سال بعد، در ۲۵ آذر ۱۳۸۵، مسئولیت مشاور فرمانده کل سپاه در امور موشکی و ریاست سازمان جهاد خودکفایی سپاه را برعهده گرفت. این انتصاب، جایگاه او را در ساختار توسعه فناوری‌های دفاعی سپاه تثبیت کرد. سازمان جهاد خودکفایی نیز به محلی برای پیگیری پروژه‌های تحقیقاتی و توسعه تجهیزات مورد نیاز تبدیل شد.
لبنان؛ بخشی دیگر از کارنامه نظامی
بخش دیگری از فعالیت‌های طهرانی‌مقدم به همکاری‌های نظامی ایران در لبنان مربوط می‌شود. در روایت‌های منتشرشده از دوران جنگ، از حضور گروهی از نیروهای ایرانی در لبنان و مشارکت آنان در ایجاد و سازماندهی ظرفیت‌های موشکی حزب‌الله سخن گفته شده است. این همکاری‌ها در چارچوب روابط نظامی و دفاعی ایران با گروه‌های همسو در منطقه دنبال می‌شد.
در برخی گزارش‌ها، سفر طهرانی‌مقدم به لبنان و نقش او در انتقال تجربه‌های فنی و سازماندهی یگان موشکی حزب‌الله از مقاطع مهم زندگی نظامی‌اش معرفی شده است. این فعالیت‌ها در ادامه به بخشی از الگوی همکاری‌های دفاعی ایران با متحدان منطقه‌ای تبدیل شد؛ هرچند جزئیات فنی و میزان دقیق نقش او در هر یک از این پروژه‌ها در منابع عمومی به‌صورت مستقل و کامل منتشر نشده است.
از این منظر، کارنامه طهرانی‌مقدم تنها به توسعه تجهیزات موشکی در داخل ایران محدود نمی‌شود و بخشی از آن نیز به انتقال تجربه و شکل‌گیری ظرفیت‌های نظامی در خارج از مرزهای کشور مربوط است.
زندگی شخصی و پایان یک مسیر نظامی
در زندگی شخصی طهرانی‌مقدم، خانواده و فعالیت‌های نظامی در کنار یکدیگر قرار داشتند؛ هرچند بخش عمده‌ای از سال‌های زندگی او در فضای جنگ و فعالیت‌های فنی و نظامی گذشت. او در بهمن ۱۳۶۲ با الهام حیدری ازدواج کرد. در روایت‌های منتشرشده آمده است که خطبه عقد این زوج را امام خمینی(ره) در جماران جاری کرد.
۲۱ آبان ۱۳۹۰، روز پایانی زندگی او بود. طهرانی‌مقدم در آن روز در پادگان امیرالمؤمنین(ع) در شهرستان ملارد حضور داشت؛ محلی که فعالیت‌های سازمان جهاد خودکفایی سپاه در آن دنبال می‌شد. در جریان انفجاری در این مجموعه، او و شماری از نیروهای همراهش جان باختند. گزارش‌های منتشرشده از این حادثه، شمار جان‌باختگان را ۳۹ نفر اعلام کرده‌اند. این انفجار در جریان فعالیت‌های مرتبط با آماده‌سازی و آزمایش موشکی رخ داد و به کشته شدن گروهی از نیروهای متخصص و نظامی انجامید.
با شهادت طهرانی‌مقدم، یکی از چهره‌های اصلی شکل‌گیری برنامه موشکی ایران از میان رفت؛ اما ساختارهایی که در طول چند دهه برای توسعه این حوزه شکل گرفته بود، به فعالیت خود ادامه دادند. نام او در سال‌های بعد به‌ویژه در سالگرد شهادتش، بار دیگر در روایت‌های رسمی از تاریخ صنایع دفاعی ایران مطرح شده است.
حسن طهرانی‌مقدم در ۵۲ سالگی درگذشت؛ فرمانده‌ای که مسیر فعالیتش از اطلاعات سپاه و سازماندهی توپخانه در سال‌های جنگ آغاز شد و به مسئولیت در حوزه تحقیقات و خودکفایی موشکی رسید. اهمیت جایگاه او در تاریخ نظامی معاصر ایران بیش از هر چیز به نقشی بازمی‌گردد که در تبدیل تجربه محدود موشکی دوران جنگ به یک برنامه سازمان‌یافته برای توسعه توان داخلی ایفا کرد؛ مسیری که پس از شهادت او نیز ادامه یافت.
۳۱۳۱
